Bán dẫn (Semiconductor) là hàng hóa thiết yếu trong thế giới hiện tại và tương lai, được ví như "bộ não" điều khiển hoạt động của hầu hết các đổi mới sáng tạo, từ ô tô, vệ tinh, trí tuệ nhân tạo (AI) cho đến các khí tài quân sự hiện đại. Nó đóng vai trò là ngành công nghiệp động lực cho nền kinh tế của các quốc gia tham gia sâu vào chuỗi cung ứng, đồng thời là "vũ khí" trong cuộc cạnh tranh công nghệ giữa các cường quốc.

Tổ chức Thống kê Thương mại Bán dẫn Thế giới (WSTS) ước tính giá trị thị trường bán dẫn toàn cầu năm 2025 có thể đạt 728 tỷ USD (tăng 15,4% so với năm 2024) và tiếp tục có xu hướng tăng trưởng.

Từ xu hướng này, nếu quốc gia nào tham gia sâu vào chuỗi cung ứng bán dẫn sẽ thu hút được dòng vốn đầu tư lớn, tạo việc làm và nâng cao vị thế địa chính trị. Vậy chuỗi cung ứng này gồm những gì và Việt Nam đang đứng ở đâu trong "miếng bánh" nghìn tỷ đô này?

Chuỗi cung ứng bán dẫn: Sự phức tạp toàn cầu

Ngành bán dẫn có tính liên kết biên giới cực cao. Một con chip có thể phải đi qua biên giới hơn 70 lần trước khi đến tay người dùng cuối. Chuỗi cung ứng được chia thành 4 giai đoạn chính:

• Cung cấp vật liệu và thiết bị: Các nguyên liệu quan trọng như Silicon, Gallium chủ yếu đến từ Trung Quốc, Nhật Bản. Đặc biệt, các nguyên liệu đất hiếm (Rare earth) cần cho chip chuyên dụng hiện do Trung Quốc kiểm soát khoảng 70% sản lượng. Về thiết bị sản xuất chip, Mỹ, Châu Âu (như ASML của Hà Lan) và Nhật Bản nắm giữ công nghệ nguồn.
• Thiết kế mạch tích hợp (IC Design): Đây là khâu vẽ nên "bản thiết kế" của chip. Các cường quốc trong mảng này là Mỹ, Đài Loan. Các công ty tiêu biểu gồm Apple, NVIDIA, Qualcomm (Fabless - chỉ thiết kế) hoặc Intel, Samsung (IDM - vừa thiết kế vừa sản xuất).
• Sản xuất tấm wafer (Wafer fabrication): Giai đoạn biến thiết kế thành mạch vật lý trên tấm silicon. Các "nhà máy đúc" (Foundry) lớn nhất thế giới tập trung ở Đông Á: TSMC (Đài Loan), Samsung (Hàn Quốc), SMIC (Trung Quốc).
• Lắp ráp, Kiểm thử và Đóng gói (ATP - Assembly, Testing, and Packaging): Cắt wafer thành chip nhỏ, đóng gói bảo vệ và kiểm tra hoạt động. Đây là khâu tập trung nhiều ở Đài Loan, Trung Quốc và Đông Nam Á.

Tương tự nhiều quốc gia Đông Nam Á, Việt Nam hiện đang khởi đầu hành trình bán dẫn của mình ở khâu cuối nguồn: Lắp ráp, Kiểm thử và Đóng gói (ATP). Tuy nhiên, không dừng lại ở vai trò tham gia thụ động, vị thế của Việt Nam đang được định hình lại một cách tích cực và mạnh mẽ hơn hẳn so với các đối thủ trong khu vực, dần trở thành một "trung tâm ATP" chiến lược mới của thế giới.

Sức hấp dẫn của Việt Nam đã được chứng minh qua việc "làm tổ" của những "đại bàng" công nghệ hàng đầu. Minh chứng rõ nét nhất là việc Intel đặt tổ hợp nhà máy lắp ráp và kiểm định lớn nhất toàn cầu tại TP.HCM, hay sự đổ bộ quy mô lớn của các ông lớn như Amkor Technology tại Bắc Ninh và Hana Micron tại Bắc Giang. Nhờ lợi thế cạnh tranh về chi phí và hưởng lợi trực tiếp từ làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng "China+1", giới phân tích dự báo Việt Nam sẽ đạt tốc độ tăng trưởng thần tốc trong lĩnh vực này. Kỳ vọng đặt ra là thị phần năng lực đóng gói toàn cầu của Việt Nam có thể bứt phá từ mức khiêm tốn dưới 1% hiện nay lên con số ấn tượng 8-9% trong những năm tới.

Dẫu vậy, một thực tế cần nhìn nhận thẳng thắn là khâu ATP truyền thống dù quan trọng nhưng chỉ chiếm khoảng 6% tổng giá trị gia tăng của một con chip, thấp hơn rất nhiều so với khâu thiết kế (59%) hay sản xuất tấm wafer (19%). Điều này đồng nghĩa phần lớn giá trị Việt Nam nhận được hiện tại vẫn đến từ phí gia công và nhân công hơn là sở hữu công nghệ lõi. Không chấp nhận kịch bản chỉ dừng lại ở mức thu nhập trung bình, Việt Nam đang thực hiện những bước đi chiến lược khác biệt so với láng giềng Thái Lan – vốn đang tập trung vào PCB và ổ cứng – để thâm nhập vào các phân khúc cao hơn của chuỗi giá trị.

Mũi nhọn đột phá đầu tiên chính là việc tiến quân vào lĩnh vực Thiết kế (IC Design) – "bộ não" của ngành bán dẫn. Bên cạnh những doanh nghiệp nội địa như FPT Semiconductor và Viettel High Tech đã bước đầu thiết kế và thương mại hóa thành công chip, sự mở rộng các trung tâm R&D của những gã khổng lồ như Marvell, Synopsys hay Cadence đang biến Việt Nam thành vườn ươm nhân tài khu vực. Chính phủ cũng thể hiện quyết tâm cao độ với mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn đến năm 2030, tạo nền tảng nhân lực vững chắc cho sự chuyển mình này.

Bên cạnh sức mạnh trí tuệ, Việt Nam còn nắm giữ lợi thế địa chính trị đặc biệt nhờ trữ lượng đất hiếm đứng trong top 10 thế giới. Đây là nguyên liệu thô sống còn cho ngành bán dẫn mà nếu được khai thác và chế biến hiệu quả, Việt Nam hoàn toàn có thể tham gia vào khâu thượng nguồn đầu tiên, từ đó gia tăng đáng kể quyền lực đàm phán trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Tất cả những yếu tố trên được cộng hưởng bởi một hệ sinh thái điện tử đang bùng nổ sẵn có với sự hiện diện của Samsung, Foxconn hay VinFast, tạo ra nguồn cầu nội địa tự nhiên khổng lồ cho ngành công nghiệp bán dẫn phát triển ngay trên sân nhà.

Tựu trung lại, vị trí của Việt Nam trên bản đồ bán dẫn thế giới đang có sự chuyển dịch căn bản từ hình ảnh một "công xưởng đóng gói" sang mô hình tích hợp đa giá trị. Trong khi ATP vẫn là bệ phóng vững chắc với tốc độ tăng trưởng vượt trội, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lịch sử để vươn lên những nấc thang cao hơn như Thiết kế và Cung ứng vật liệu, nhờ vào sự cộng hưởng của nguồn nhân lực trẻ, chính sách cởi mở và tài nguyên chiến lược.