Khi nhìn vào tờ hóa đơn tiền điện hàng tháng, ít ai nhận ra rằng những con số đó không chỉ đơn thuần là chi phí sinh hoạt, mà còn là tấm gương phản chiếu chính xác chiến lược địa chính trị, tài nguyên thiên nhiên và chính sách an ninh năng lượng của cả một quốc gia. Theo dữ liệu thống kê từ GlobalPetrolPrices giai đoạn 2023 - 2025, Đông Nam Á là một trong những khu vực có sự phân hóa giá điện khắc nghiệt nhất thế giới. Cùng nằm trên một khu vực địa lý, nhưng người dân Singapore đang phải trả mức giá đắt gấp 8 lần so với người dân nước láng giềng Lào.

Sự chênh lệch khổng lồ từ 0,234 USD/kWh đến 0,029 USD/kWh này được lý giải bởi những bài toán năng lượng hoàn toàn trái ngược nhau của từng quốc gia.

Nỗi khổ của những nền kinh tế khát năng lượng: Singapore, Philippines và Campuchia

Nằm ở đỉnh của bảng xếp hạng giá cả là Singapore (0,234 USD/kWh). Đảo quốc sư tử sở hữu nền kinh tế thịnh vượng bậc nhất châu Á nhưng lại mang một điểm yếu chí mạng: hoàn toàn không có tài nguyên thiên nhiên. Khoảng 95% điện năng của Singapore được sản xuất từ khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) nhập khẩu. Khi thế giới trải qua những cú sốc năng lượng, Singapore là nước chịu trận đầu tiên. Để giải quyết bài toán giá điện đắt đỏ và hướng tới năng lượng xanh, Singapore hiện đang ráo riết ký kết các thỏa thuận nhập khẩu điện xuyên biên giới. Họ đã bắt đầu mua thủy điện từ Lào thông qua lưới điện Thái Lan - Malaysia, và đặc biệt là những cái bắt tay chiến lược với Việt Nam nhằm phát triển các trang trại điện gió ngoài khơi quy mô lớn để truyền tải điện ngầm qua biển Đông về Singapore trong tương lai.

Đứng thứ hai là Philippines (0,206 USD/kWh), một quốc gia mang đặc thù địa lý vô cùng phức tạp với hàng ngàn hòn đảo. Việc xây dựng một lưới điện quốc gia thống nhất tại đây là điều gần như không thể, dẫn đến chi phí truyền tải đội lên mức không tưởng. Hơn thế nữa, Philippines vận hành theo cơ chế thị trường điện tự do hoàn toàn, nơi chính phủ không hề trợ giá. Cộng thêm việc phải nhập khẩu lượng lớn than đá và LNG để phát điện, người tiêu dùng Philippines buộc phải gánh chịu 100% sự biến động của giá nhiên liệu thế giới.

Một nghịch lý khác mang tên Campuchia (0,150 USD/kWh). Dù là một nền kinh tế đang phát triển với mức thu nhập bình quân chưa cao, giá điện tại đây lại thuộc hàng đắt đỏ. Nguyên nhân cốt lõi là do năng lực tự sản xuất điện trong nước của Campuchia còn rất hạn chế. Để giữ cho thủ đô và các khu công nghiệp sáng đèn, Campuchia phụ thuộc rất lớn vào việc mua điện trực tiếp từ các quốc gia láng giềng như Việt Nam, Thái Lan, Lào và phải nhập khẩu nhiên liệu giá cao để chạy các nhà máy nhiệt điện quy mô nhỏ.

Cạm bẫy khí đốt và sự dễ bị tổn thương của Thái Lan

Nằm ở khoảng giữa của bảng xếp hạng là Thái Lan (0,127 USD/kWh). Dù có mức giá tương đối vừa phải, nhưng hệ thống điện của xứ chùa vàng đang đứng trước rủi ro an ninh năng lượng cực kỳ lớn. Cơ cấu nguồn điện của Thái Lan phụ thuộc một cách mất cân đối vào khí tự nhiên (chiếm tới gần 60%). Trước đây, họ tự hào với nguồn khí đốt dồi dào từ Vịnh Thái Lan, nhưng khi các mỏ khí nội địa này cạn kiệt nhanh chóng, Thái Lan buộc phải chuyển sang nhập khẩu LNG ồ ạt bằng tàu biển.

Chính sự chuyển dịch này đã đẩy Thái Lan vào thế kẹt. Bối cảnh địa chính trị bất ổn, đặc biệt là những căng thẳng tại khu vực Trung Đông thời gian qua, đã khiến chuỗi cung ứng LNG toàn cầu đứt gãy và giá cả tăng phi mã. Việc không có nguồn nhiên liệu dự phòng đủ mạnh khiến chính phủ Thái Lan liên tục phải gồng mình sử dụng ngân sách để can thiệp, giữ cho giá điện bán lẻ không vượt quá giới hạn chịu đựng của người dân và doanh nghiệp.

Lợi thế tài nguyên và chiến lược trợ giá: Indonesia, Việt Nam và Malaysia

Khi bước xuống nửa dưới của biểu đồ, chúng ta bắt gặp những quốc gia biết tận dụng tối đa tài nguyên nội địa và công cụ điều tiết của nhà nước.

Indonesia (0,092 USD/kWh) là một ví dụ điển hình của việc "ngồi trên đống vàng". Là một trong những quốc gia xuất khẩu than đá lớn nhất thế giới, Indonesia sở hữu nguồn nhiên liệu phát điện rẻ và dồi dào. Tuy nhiên, bí quyết giữ giá điện thấp của họ nằm ở chính sách DMO (Nghĩa vụ thị trường nội địa). Chính phủ Indonesia bắt buộc các tập đoàn khai khoáng phải bán một tỷ lệ than đá nhất định cho công ty điện lực quốc gia PLN với mức giá trần được ấn định cực kỳ rẻ, thấp hơn rất nhiều so với giá xuất khẩu. Điều này giúp chi phí sản xuất điện luôn được ghìm ở mức thấp.

Cùng chia sẻ lợi thế giá rẻ là Việt Nam (0,078 USD/kWh). Mức giá này được định hình bởi vai trò điều tiết mạnh mẽ của nhà nước thông qua EVN nhằm mục tiêu tối thượng là kiềm chế lạm phát, ổn định an sinh xã hội và đặc biệt là tạo lợi thế cạnh tranh khổng lồ để thu hút dòng vốn FDI. Về mặt nguồn phát, Việt Nam có sự đa dạng hóa rất tốt giữa thủy điện, nhiệt điện và sự bùng nổ của năng lượng tái tạo. Đáng chú ý, để bù đắp cho lượng than nội địa không đủ đáp ứng, Việt Nam đã chiến lược ký kết nhập khẩu than đá từ Indonesia, Úc với khối lượng lớn và mức giá cực kỳ hợp lý, giúp các nhà máy nhiệt điện than (vốn chạy nền cho hệ thống) hoạt động ổn định với chi phí tối ưu.

Đạt mức giá rẻ thứ hai khu vực là Malaysia (0,049 USD/kWh). Bí quyết của họ không có gì phức tạp ngoài sự trù phú về mỏ khí đốt/than đá nội địa kết hợp với các gói trợ cấp khổng lồ từ chính phủ. Tại Malaysia, điện và xăng dầu được xem như những mặt hàng phúc lợi xã hội cốt lõi, nơi ngân sách nhà nước sẵn sàng gánh chịu phần lớn chi phí để người dân được hưởng mức giá rẻ đến mức khó tin.

"Bình ắc quy của Đông Nam Á" và ngôi vương giá rẻ

Nằm dưới cùng của bảng xếp hạng với mức giá rẻ không tưởng là Lào (0,029 USD/kWh). Không có biển, không có nhiều mỏ than đen, nhưng Lào sở hữu "mỏ vàng trắng" vĩ đại: dòng sông Mekong và hàng chục nhánh sông lớn nhỏ. Với địa hình đồi núi dốc, Lào đã xây dựng hàng loạt siêu đập thủy điện khổng lồ.

Trong khi công suất phát điện cực lớn, dân số của Lào lại chưa đến 8 triệu người cùng nền công nghiệp chưa tiêu thụ nhiều điện năng. Sự dư thừa nguồn cung khổng lồ này khiến giá điện nội địa tại Lào rẻ như cho. Thay vì dùng trong nước, thủy điện trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Lào, biến quốc gia này thành "bình ắc quy của Đông Nam Á", ngày đêm bán điện ròng rã cho Thái Lan, Campuchia, Việt Nam và thậm chí truyền tải qua biên giới đến tận Singapore.

Tổng kết lại, giá điện tại Đông Nam Á không đơn thuần là câu chuyện của thị trường tự do. Nó là kết quả của một bàn cờ chiến lược, nơi những quốc gia làm chủ được tài nguyên thiên nhiên hoặc chấp nhận đánh đổi ngân sách để trợ giá sẽ giành được lợi thế, còn những nền kinh tế phụ thuộc vào việc nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch sẽ luôn phải sống trong sự phấp phỏng của biến động toàn cầu.