Trong khi thung lũng Silicon và Đài Loan đang cuốn vào cuộc đua "đốt tiền" cho những con chip AI 2nm siêu nhỏ, một sự kiện tại Việt Nam lại đang thu hút sự chú ý của giới quan sát chiến lược: Viettel khởi công nhà máy sản xuất chip đầu tiên. Không chạy đua danh hão, Việt Nam đang chọn một lối đi thực tế đầy toan tính, bắt đầu từ những gì thế giới cần nhất chứ không phải những gì thế giới đang trầm trồ.

Khoảng trống quyền lực tại Đông Nam Á

Để hiểu tầm vóc của dự án này, cần đặt nó vào bối cảnh phân công lao động khắc nghiệt của ngành bán dẫn Châu Á. Suốt nhiều thập kỷ, Đông Nam Á được ví như "sân sau" của các cường quốc công nghệ Đông Á (Nhật, Hàn, Đài Loan), nơi mỗi quốc gia được giao một vai trò cụ thể nhưng hiếm khi nắm giữ quyền tự quyết.

Singapore, dù được tôn vinh là "anh cả" công nghệ khu vực, thực tế đang vận hành một cỗ máy bán dẫn thiếu vắng quyền tự quyết. Ít ai còn nhớ đảo quốc này từng sở hữu Chartered Semiconductor – doanh nghiệp quốc doanh từng kiêu hãnh đứng thứ 3 thế giới về gia công chip. Nhưng áp lực tài chính khốc liệt của cuộc đua công nghệ đã buộc chính phủ Singapore phải bán đứt "viên ngọc quý" này cho GlobalFoundries vào năm 2009. Hệ quả là ngày nay, dù nắm giữ 11% thị phần toàn cầu, Singapore về bản chất chỉ đóng vai trò "địa chủ" cung cấp hạ tầng, điện nước và ưu đãi thuế. Họ giàu lên nhờ bán dẫn, nhưng là sự giàu có thụ động khi toàn bộ quyền kiểm soát công nghệ lõi đều nằm trong tay các ông chủ Mỹ và Đài Loan.

Với Malaysia, câu chuyện về SilTerra chính là một "bài học nhãn tiền" đầy cay đắng. Khởi đầu với tham vọng tự chủ y hệt Việt Nam hiện nay, Malaysia thành lập SilTerra từ năm 1995. Tuy nhiên, sau hai thập kỷ loay hoay không thể nâng cấp công nghệ và chìm trong thua lỗ, Kuala Lumpur đã buộc phải bán cổ phần chiến lược của công ty này cho các nhà đầu tư Trung Quốc vào năm 2021. Việc đánh mất "cây súng" sản xuất wafer (Front-end) duy nhất đã khiến Malaysia mắc kẹt hoàn toàn trong bẫy gia công đoạn cuối (OSAT). Dù được tung hô là "Thung lũng Silicon phương Đông", thực chất quốc gia này chỉ đang đảm nhận phần việc giá trị thấp nhất, thâm dụng lao động nhất và gần như không còn cơ hội để leo lên nấc thang giá trị cao hơn của chuỗi cung ứng.

Trong khi đó, Thái Lan – vốn được mệnh danh là "Detroit của Châu Á" – đang đối mặt với nguy cơ trở thành "bãi đáp" cho các công nghệ cũ kỹ. Ngành bán dẫn nước này tự trói mình vào cái bóng quá lớn của các tập đoàn Nhật Bản như Sony, Rohm hay Toshiba, chủ yếu gia công các dòng chip công suất đơn giản cho thế hệ xe hơi đời cũ. Nghiêm trọng hơn, người Thái dường như đã bỏ quên chiến lược xây dựng một "National Champion" (Nhà vô địch quốc gia) về chip xử lý (Logic chip). Khi kỷ nguyên xe điện thông minh (EV) đòi hỏi những bộ vi xử lý phức tạp ập đến, Thái Lan đối mặt với nguy cơ tụt hậu ngay trên sân nhà, trở thành một công xưởng lắp ráp thụ động thiếu hụt hoàn toàn năng lực R&D nội sinh.

Trong bối cảnh đó, nhà máy của Viettel đưa Việt Nam trở thành quốc gia duy nhất trong khu vực, sau thời hoàng kim của Singapore, sở hữu một nhà máy chip "Make in Vietnam" đúng nghĩa. Đây là nơi người Việt nắm quyền kiểm soát từ vốn, vận hành đến định hướng sản phẩm, lấp đầy khoảng trống về một chuỗi cung ứng nội địa tự chủ mà ASEAN đang thiếu hụt.

Giải mã con số 32nm: Khi "Cũ" là "Vàng ròng"

Nhiều ý kiến hoài nghi cho rằng công nghệ 32nm – vốn ra đời từ khoảng năm 2010 – là bước đi lùi so với thế giới 30 năm. Tuy nhiên, các chuyên gia từ TrendForce và SEMI lại có cái nhìn khác: Đây là bước đi vào "điểm ngọt" (Sweet Spot) của thị trường.

Thực tế, nền kinh tế số không vận hành hoàn toàn dựa trên chip 3nm đắt đỏ của iPhone. Khoảng 60-70% thị phần chip toàn cầu vẫn nằm ở các tiến trình trưởng thành (mature nodes) từ 28nm trở lên. Chip 32nm chính là những "chú ngựa thồ" bền bỉ, gánh vác những nhiệm vụ quan trọng nhất nơi độ bền được ưu tiên hơn tốc độ.

Không hào nhoáng nhưng thiết yếu, dòng chip này hiện diện trong lõi của các trạm thu phát sóng 5G, trong hàng tỷ thiết bị IoT (Internet vạn vật), thẻ căn cước, thẻ ngân hàng và đặc biệt là công nghiệp quốc phòng. Một quả tên lửa hay hệ thống radar quân sự không cần khả năng xử lý đồ họa 8K, nhưng nó cần một con chip chịu được nhiệt độ khắc nghiệt, chống được bức xạ và hoạt động ổn định trong 20 năm – điều mà những con chip 3nm mỏng manh không thể đáp ứng.

Làm chủ 32nm đồng nghĩa với việc Việt Nam nắm trong tay chìa khóa an ninh quốc gia, thoát khỏi cảnh phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nhập khẩu cho các hạ tầng trọng yếu như viễn thông và ngân hàng.

Bài toán chuỗi cung ứng: Đi trên vai những người khổng lồ

Dù tự xây nhà máy là bước tiến lịch sử, Việt Nam vẫn phải đối mặt với thực tế lạnh lùng của chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu: Không ai có thể "độc mã".

Nếu Hàn Quốc và Đài Loan được ví như những bậc thầy về chế tạo, thì Nhật Bản và Hà Lan mới chính là những "người gác cổng" quyền lực nắm giữ chìa khóa công nghệ. Thấu hiểu quy luật khắc nghiệt này, Viettel đã không chọn cách tiếp cận thụ động. Chuyến công tác cấp cao tại Nhật Bản vừa qua của Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Nguyễn Vũ Hà cùng ban lãnh đạo Trung tâm Bán dẫn Viettel (VSI) không chỉ dừng lại ở mức độ thăm dò ngoại giao. Việc làm việc trực tiếp với hai "gã khổng lồ" là Nikon (trùm về máy quang khắc sau ASML) và Tokyo Electron - TEL (thống lĩnh mảng thiết bị ăn mòn và lắng đọng) cho thấy Viettel đang đi thẳng vào hồng tâm của bài toán khó nhất: Thiết bị sản xuất.

Động thái này khẳng định Viettel đang chủ động giải quyết bài toán máy móc thông qua các đối tác Nhật Bản – con đường khả thi nhất để tiếp cận công nghệ DUV (Deep Ultraviolet) mà không vấp phải các rào cản kiểm soát ngặt nghèo như dòng máy EUV.

Tuy nhiên, khi nút thắt về thiết bị đang dần được tháo gỡ, thách thức thực sự bắt đầu lộ diện ở "tử huyệt" mang tên: Nguyên vật liệu.

Việt Nam hiện tại gần như là một "vùng trắng" trong chuỗi cung ứng vật liệu bán dẫn. Để vận hành một Fab 32nm, nhà máy không chỉ cần điện và nước, mà cần một dòng chảy liên tục của những vật liệu siêu tinh khiết mà trong nước hoàn toàn chưa sản xuất được: Từ những tấm Wafer Silicon đơn tinh thể, các loại khí ăn mòn đặc biệt (Etching Gas), cho đến hóa chất cản quang (Photoresist) – thứ "nước thần" quyết định độ chính xác của mạch chip.

Bức tranh khu vực cho thấy đây là cuộc chiến sinh tồn chứ không chỉ là vấn đề kỹ thuật:

• Trung Quốc: Dù được mệnh danh là "công xưởng thế giới" và nắm giữ trữ lượng đất hiếm khổng lồ, Bắc Kinh vẫn đang chật vật trong cơn khát các dòng hóa chất tinh khiết cao cấp. Họ có nguyên liệu thô, nhưng công nghệ tinh chế để đạt chuẩn "Five 9s" (độ tinh khiết 99,999%) vẫn là rào cản lớn khiến họ phụ thuộc vào nhập khẩu.
• Hàn Quốc: Bài học từ "Cú sốc thương mại 2019" vẫn còn nóng hổi. Khi đó, chỉ bằng động thái siết chặt xuất khẩu 3 loại hóa chất bán dẫn thiết yếu, Nhật Bản đã khiến cả đế chế Samsung và SK Hynix chao đảo, buộc chính phủ Hàn Quốc phải đổ hàng tỷ USD và mất nhiều năm trời để giảm bớt sự lệ thuộc, nhưng đến nay vẫn chưa thể dứt bỏ hoàn toàn sự chi phối từ Tokyo.

Rõ ràng, làm chủ nhà máy mới chỉ là bước khởi đầu. Xây dựng được một hệ sinh thái vật liệu phụ trợ để không bị "bóp nghẹt" từ xa mới là lộ trình dài hơi và chông gai mà Việt Nam phải đối mặt trong thập kỷ tới.

Tương lai 2030: Mảnh ghép hoàn thiện của "Đại bàng"

Quyết định đầu tư vào nhà máy chip nội địa, nhìn sâu xa, là mảnh ghép cuối cùng để hoàn thiện hệ sinh thái công nghệ quốc gia.

Khi nhà máy chip này đi vào hoạt động, cộng hưởng với nguồn nhân lực thiết kế chip trẻ đang bùng nổ, Việt Nam đang chuyển mình từ một công xưởng gia công thành một "cứ điểm" công nghệ toàn diện.

Nếu Singapore là "bộ não" tài chính, Thái Lan là công xưởng ô tô, Malaysia là trung tâm đóng gói, thì Việt Nam đang định hình mình là "xương sống" mới của khu vực. Đó là nơi duy nhất vừa có nhân lực thiết kế dồi dào, vừa có năng lực sản xuất chip để đảm bảo an ninh, và là "vịnh tránh bão" an toàn nhất về địa chính trị cho dòng vốn công nghệ thế giới. Từ con số 32nm hôm nay, Việt Nam đang đặt những viên gạch đầu tiên để xây dựng một nền độc lập công nghệ thực thụ trong thế kỷ 21.