Trong nhiều thập kỷ, người tiêu dùng châu Á hiếm khi cân nhắc lựa chọn nào khác ngoài Toyota, Honda hay Nissan. Nhưng trật tự ấy đang đổi thay nhanh đến mức khiến cả thị trường phải ngỡ ngàng. Sự tăng tốc của các hãng xe Trung Quốc — đặc biệt trong lĩnh vực xe điện và công nghệ thông minh — đang đặt ngành ô tô Nhật Bản trước thách thức lớn nhất kể từ sau Thế chiến.

Các số liệu thị trường cho thấy từ năm 2019 đến 2024, thị phần của xe Nhật đồng loạt giảm tại Trung Quốc, Singapore, Thái Lan, Malaysia và Indonesia. Riêng Đông Nam Á — nơi được xem là “căn cứ địa” của Toyota và Honda — mức giảm sâu nhất, chỉ còn quanh 35% thị phần, so với hơn 50% cách đây 5 năm. Một sự dịch chuyển không chỉ mang tính chu kỳ mà có dấu hiệu trở thành cấu trúc mới của thị trường.

Khi những con số bắt đầu nói rõ: Trung Quốc đang vượt Nhật trên bàn cân công nghệ – giá trị

Dữ liệu tài chính từ các thương hiệu cho thấy sự chênh lệch ngày càng rõ rệt. Những năm gần đây, các hãng xe Trung Quốc đã đi từ vai phụ thành nhân vật chính của ngành.

BYD — “lá cờ đầu” của xe điện Trung Quốc — đạt doanh thu 107,5 tỷ USD trong năm 2024, vượt xa nhiều hãng Nhật ở phân khúc tương đương, trong khi lợi nhuận đạt 5,56 tỷ USD, một mức mà nhiều nhà sản xuất Nhật phải mất nhiều năm mới đạt được. Xiaomi — tân binh mới chỉ vài năm tuổi — đã vượt mốc 50 tỷ USD doanh thu và đạt mức định giá thị trường 129,62 tỷ USD vào năm 2025.

Ngược lại, nhiều thương hiệu Nhật — dù vẫn lớn về quy mô — lại đang tăng trưởng chậm chạp. Toyota vẫn dẫn đầu với 311 tỷ USD doanh thu và 34,1 tỷ USD lợi nhuận, nhưng đà tăng trưởng được đánh giá là phẳng, thiếu động lực mới. Các hãng nhỏ hơn như Subaru, Suzuki hay Isuzu đều duy trì doanh thu quanh mức 20–39 tỷ USD, nhưng lợi nhuận khiêm tốn và không có dấu hiệu bứt phá. Điều này tạo cảm giác rõ rệt rằng ngành ô tô Trung Quốc đang “phình to” nhờ đổi mới, còn xe Nhật thì đang “giữ nhịp” mà không tạo ra câu chuyện mới.

Chậm chuyển mình sang xe điện: điểm yếu chí tử của Nhật Bản

Một thực tế khó chối cãi: cuộc chơi ô tô hiện nay được quyết định bởi pin – phần mềm – hệ sinh thái thông minh. Đây lại chính là ba lĩnh vực Trung Quốc vượt trội.

Trong khi đó, các hãng Nhật vẫn trung thành với hybrid và động cơ đốt trong. Toyota vẫn là bậc thầy trong việc chế tạo máy xăng, và lợi thế sản xuất tại ASEAN — nơi Thái Lan và Indonesia chiếm tới gần 10% sản lượng toàn cầu của hãng — giúp Toyota giữ được vị thế tại thị trường truyền thống. Nhưng về dài hạn, lợi thế này không đủ để đảm bảo tương lai. Khi người tiêu dùng chuyển dịch sang xe điện và xe thông minh nhiều tính năng, những mẫu xe xăng cỡ lớn từng giúp Nhật thành công có nguy cơ trở thành “di sản của quá khứ”.

Cuộc đua đã khác: Nhật Bản giữ vững quy mô, Trung Quốc dẫn đầu tốc độ

Infographic cho thấy một điều rất đáng chú ý: mức vốn hóa thị trường của nhiều hãng xe Trung Quốc đang vọt lên ngang — thậm chí vượt — một số thương hiệu Nhật.

• Xiaomi Auto: 129,62 tỷ USD
• BYD: 117,97 tỷ USD
• Li Auto: 18,24 tỷ USD
• GWM, SAIC hay Seres cũng liên tục tăng trưởng giá trị doanh nghiệp

Trong khi đó:

• Honda chỉ còn 37,88 tỷ USD vốn hóa
• Nissan thậm chí xuống mức 7,98 tỷ USD
• Suzuki và Subaru đều dưới 30 tỷ USD

Khoảng cách giữa hai bên không còn là “Trung Quốc rẻ – Nhật bền” mà là cuộc đối đầu giữa công nghệ cao – mô hình truyền thống.

Chặng đường phía trước: thắng bại còn chưa ngã ngũ, nhưng cán cân đang nghiêng

Nhật Bản không mất tất cả. Toyota vẫn là nhà sản xuất ô tô số 1 thế giới. Honda vẫn đứng vững trong phân khúc xe máy và xe xăng cỡ nhỏ. Nhưng sự áp đảo về tốc độ tăng trưởng, công nghệ và tài chính đang nghiêng về Trung Quốc — một xu thế mà các chuyên gia đánh giá là khó đảo ngược.

Trong bối cảnh người tiêu dùng thay đổi, thị trường ô tô sẽ không còn được quyết định bởi “thương hiệu quen thuộc” mà bởi khả năng cập nhật công nghệ và giá trị sử dụng mới. Và nếu có điều gì chắc chắn lúc này, đó là: Trung Quốc đã không còn là kẻ bám đuổi — mà là đối thủ trực diện, mạnh mẽ và đầy tham vọng nhất mà ngành ô tô Nhật từng đối mặt.