Nếu nhìn vào bề nổi của năm 2025, người ta dễ dàng lầm tưởng rằng Nhật Bản – từng là "ông hoàng" robot với tượng đài ASIMO – đã thất bại trước tốc độ phát triển vũ bão của Mỹ và Trung Quốc. Tuy nhiên, một cuộc "giải phẫu" sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu cho thấy người Nhật không hề bỏ cuộc chơi. Họ chỉ đơn giản là thay đổi chiến thuật: Từ bỏ ánh hào quang sân khấu để lui về nắm giữ những huyết mạch không thể thay thế của ngành công nghiệp này.

Cuộc chuyển giao từ "Biểu tượng" sang "Thực dụng"

Hai thập kỷ trước, Nhật Bản dẫn đầu thế giới bằng những giấc mơ robot bước ra từ văn hóa Manga/Anime như Doraemon hay Gundam. Thời điểm đó, Honda ASIMO (ra đời 1986) là đỉnh cao công nghệ mô phỏng con người, bên cạnh những cái tên đình đám như chó robot Aibo (Sony) hay robot cảm xúc Pepper (SoftBank).

Nhưng đến nay, sự vắng bóng của những cái tên này không đồng nghĩa với sự sụp đổ. Đó là một bước lùi có tính toán để tối ưu hóa giá trị:

• Honda: Dù ngừng phát triển ASIMO, nhưng di sản công nghệ của nó (thuật toán thăng bằng, di chuyển) đã trở thành "bộ não" vận hành trong các dòng xe điện và xe tự lái của hãng từ năm 2019.
• Sony: Tái định vị Aibo bằng việc tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) thế hệ mới.
• SoftBank: Chấp nhận cắt bỏ mảng robot trực tiếp bằng việc bán Boston Dynamics cho Hyundai, dồn lực cho các khoản đầu tư cốt lõi khác.

Người Nhật đã nhận ra rằng: Thay vì chạy đua làm ra những chú robot hào nhoáng để trình diễn, việc ứng dụng công nghệ cốt lõi vào sản phẩm thương mại mang lại hiệu quả cao hơn nhiều.

"Bức tường thành" Robot công nghiệp

Mỹ và Trung Quốc vẫn phải ngước nhìn Trong khi truyền thông mải nói về robot hình nhân (Humanoid), thì ở mặt trận sản xuất thực tế – nơi tạo ra tiền tươi thóc thật – Nhật Bản vẫn là "bá chủ".

Số liệu năm 2024 là minh chứng hùng hồn nhất:

• Nhật Bản: Giữ vững ngôi vị Quốc gia xuất khẩu robot công nghiệp số 1 thế giới, chiếm 21% thị phần toàn cầu với giá trị xấp xỉ 1,2 tỷ USD.
• Trung Quốc: Dù nỗ lực bám đuổi nhưng chỉ xếp thứ 3.
• Mỹ: Tụt sâu xuống vị trí thứ 7.

Thành quả này đến từ bề dày kinh nghiệm của những "gã khổng lồ" như Fanuc hay Kawasaki Robotics, vốn đã chế tạo cánh tay đòn cho các nhà máy từ rất lâu trước khi thế giới biết đến robot thông minh. Sự thống trị này kéo theo cả một hệ sinh thái phụ trợ, điển hình là Keyence – hãng công nghệ nắm giữ thị trường cảm biến, được ví như "đôi mắt" soi đường cho mọi cỗ máy tự động.

Harmonic Drive: Công nghệ "yết hầu" thế giới phụ thuộc vào Nhật Bản

Điểm mấu chốt khiến Nhật Bản trở nên "bất khả chiến bại" nằm ở một chi tiết cơ khí nhỏ bé nhưng cực kỳ phức tạp: Hệ thống khớp nối (Gear).

Dù Mỹ hay Trung Quốc có thể tạo ra những bộ não AI siêu việt cho robot Humanoid, nhưng để robot di chuyển mượt mà, không vấp ngã, họ buộc phải gõ cửa người Nhật. Công nghệ cốt lõi này hiện nằm trong tay Harmonic Drive Systems của Nhật Bản.

Đây là loại linh kiện đòi hỏi sự kết hợp hoàn hảo giữa vật liệu siêu bền, kích thước nhỏ gọn, trọng lượng nhẹ nhưng phải chịu được mô-men xoắn cực lớn. Đây là rào cản kỹ thuật về cơ khí chính xác mà ngay cả "công xưởng thế giới" Trung Quốc cũng chưa thể sao chép hoàn chỉnh.

Kết luận: Chiến lược "Bán cuốc cho người đào vàng"

Nhật Bản đã lựa chọn một vị thế khôn ngoan. Thay vì lao vào cuộc đua phát triển Humanoid với mức tăng trưởng 30%/năm nhưng đầy rủi ro và cạnh tranh khốc liệt, họ chọn độc chiếm thị trường ngách là linh kiện khớp nối – tuy chỉ tăng trưởng 5%/năm nhưng lại là yếu tố sống còn.

Nói cách khác, robot Humanoid của Mỹ và Trung Quốc là "phần xác và phần hồn", nhưng "hệ xương khớp" giúp chúng đứng vững lại mang dòng máu Nhật Bản. Người Nhật không biến mất, họ chỉ lui về hậu trường để trở thành người cung cấp công cụ (cuốc, xẻng) cho cơn sốt đào vàng robot toàn cầu. Và chừng nào thế giới còn cần robot cử động, chừng đó họ vẫn không thể thiếu linh kiện Nhật Bản.